Ile przerw w pracy przysługuje po 8 godzinach? Kto może odpoczywać więcej?

Najważniejsze informacje

• Przerwa w pracy to okres zawieszenia obowiązków służbowych podczas ich wykonywania.
• Celem przerwy w pracy jest odpoczynek zatrudnionego oraz zwiększenie bezpieczeństwa.
• Odpoczynek w trakcie zatrudnienia jest regulowany przez Kodeks pracy.
• Przerwa w pracy to przywilej pracowniczy, z którego nie można zrezygnować.
• Łączna długość przerw zależy m.in. od dobowego czasu pracy, statusu zatrudnionego oraz polityki pracodawcy w tym zakresie.

Przerwa w pracy – definicja i podstawy prawne

Przerwa w pracy stanowi okres, kiedy pracownik na pewien czas zawiesza wykonywanie obowiązków służbowych. Kwestie te reguluje szczegółowo Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (Dz. U. 1974 Nr 24 poz. 141 z późn. zm.). Przerwy są więc gwarantowanym przepisami i niezbywalnym uprawnieniem pracowniczym. Wynika to wprost także z zapisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, która zapewnia pracownikowi prawo do odpoczynku. Wpływa on na komfort zatrudnionych, ale również ich efektywność. Określone w przepisach szczegółowych przerwy są obowiązkowe i wliczane do czasu pracy. Przysługuje za nie pracownikowi wynagrodzenie. Nieprzestrzeganie tych regulacji może skutkować istotnymi sankcjami dla pracodawcy. Przerwy występują w różnych wymiarach. Łączna długość jest tu uzależniona od:

• dziennego czasu wykonywania obowiązków,
• statusu osoby zatrudnionej,
• posiadania dzieci,
• niepełnosprawności zatrudnionego,
• wykonywania zadań w porze nocnej,
• wewnętrznej polityki pracodawcy.

Zgodnie z przepisami pracodawca ma obowiązek w ciągu 7 dni od zatrudnienia pracownika poinformować go w formie papierowej lub elektronicznej o przysługujących mu zgodnie z prawem przerwach od pracy. 

Podstawowa płatna przerwa w czasie pracy (15 minut)

Pełen etat w polskim prawodawstwie oznacza 8 godzin na dobę i 40 tygodniowo. To najczęściej występujący na rynku wymiar zatrudnienia. Pracownik ma prawo do przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut. Przysługuje ona, gdy ktoś pracuje minimum 6 godzin na dobę. Poniżej tego czasu nie ma do niej uprawnień. Przerwa ta nazywana jest potocznie śniadaniową, choć pracownik nie musi poświęcać jej na spożywanie posiłku. Pracodawca ma jednak prawo w trakcie jej trwania zabronić opuszczania terenu zakładu pracy. Pracownik musi bowiem cały czas pozostawać do dyspozycji. Nie wolno mu też kumulować przerw, aby rozpocząć w danym dniu wykonywanie obowiązków później albo wcześniej je skończyć. Niektóre grupy pracownicze mają przy tym dodatkowe przywileje dotyczące kwestii odpoczynku, np. kiedy czas pracy jest dłuższy. Ogólne zasady dla wszystkich wyglądają tu następująco:

• dobowy czas pracy przynajmniej 6 godzin – prawo do przerwy w wymiarze minimum 15 minut,
• dobowy czas pracy przekracza 9 godzin – prawo do dwóch przerw w wymiarze po minimum 15 minut,
• dobowy czas pracy dłuższy niż 16 godzin – prawo do trzech przerw w wymiarze po minimum 15 minut.

Omawiana regulacja ma szczególne znaczenie zwłaszcza dla zawodów wymagających dużego skupienia oraz przy pracy zmianowej. Przerwy mają zmniejszyć negatywny wpływ zmęczenia na bezpieczeństwo oraz jakość wykonywanych zadań. Powinny więc być istotne również z punktu widzenia pracodawców. Opisywana tu przerwa trwająca co najmniej 15 minut jest wliczana do czasu pracy.

Praca przy komputerze – ile przerwy po godzinie pracy?

Osobnym przywilejem pracowniczym są przerwy dla osób, które wykonują pracę przy obsłudze monitora ekranowego minimum przez 4 godziny dziennie. Celem jest tu przede wszystkim zapewnienie cyklicznego odpoczynku oczom, kręgosłupowi oraz układowi mięśniowo-szkieletowemu poprzez zmianę pozycji ciała. To pozwala też odświeżyć umysł, zmniejszyć poziom stresu i poprawić koncentrację, co w konsekwencji wpływa pozytywnie na efektywność. W omawianym przypadku pracownik ma prawo do przynajmniej 5 minut przerwy po każdej godzinie wykonywania zadań służbowych przed komputerem.  Odpoczynek ten wliczany jest do czasu pracy. 

Pracownik cały czas musi jednak pozostawać do dyspozycji pracodawcy. Przerwy te nie mogą być sumowane ani kumulowane na później. Byłoby to bowiem sprzeczne z ich podstawowym założeniem. Pracodawca nie jest zobowiązany do udzielania tej przerwy przy nieprzekraczaniu godziny nieprzerwanej pracy przy komputerze z powodu charakteru przemiennego zadań. 

Podstawę prawną stanowi tu Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz.U. 1998 nr 148 poz. 973 z późn. zm.). Dla kobiet w ciąży przewidziane zostało 10 minut przerwy przy pełnym etacie po każdej godzinie nieprzerwanej pracy przy obsłudze ekranu komputerowego. Ustawodawca wprowadził tu też pewne wyłączenia. Przepisy o przerwach w pracy przy monitorach nie są zatem stosowane m.in. do:

• kabin kierowców oraz sterowniczych maszyn i pojazdów;
• systemów komputerowych na pokładach środków transportu czy przeznaczonych do zastosowania publicznego;
• kalkulatorów, kas rejestrujących i innych urządzeń z małymi ekranami do prezentacji danych lub wyników pomiarów;
• maszyn do pisania z wyświetlaczem ekranowym.

Przerwa obiadowa (lunchowa)

To dodatkowa przerwa, którą zgodnie z prawem pracy pracodawca może, choć nie musi wprowadzić. Potocznie nazywana jest obiadową lub lunchową. Może trwać maksymalnie do 60 minut. Nie jest dozwolone, aby ją dzielić. Może być natomiast połączona z 15-minutową przerwą śniadaniową. Jednocześnie znajduje ona zastosowanie niezależnie od wymiaru czasu pracy. Wbrew zwyczajowej nazwie przerwę tę można przeznaczyć na spożywanie posiłków, ale nie trzeba. Dopuszczalne jest również załatwienie w jej trakcie spraw osobistych. Co istotne, ten typ przerwy jest nieodpłatny i nie wlicza się do czasu pracy, o ile pracodawca nie zdecyduje inaczej. Oznacza to, że po jej zakończeniu pracownik musi dłużej pozostać w miejscu zatrudnienia. Samodzielna rezygnacja z przerwy lub jej skrócenie przez pracownika nie są możliwe. Pracodawca może jednak uwzględnić taką ewentualność. Szczegółowe doprecyzowania powinny jednak zostać objęte układem zbiorowym pracy, wewnętrznym regulaminem miejsca zatrudnienia lub zapisami umowy. Istnieją też pewne obostrzenia. Zgodnie z przepisami przerwy obiadowej nie można wprowadzać przy systemie przerywanego czasu pracy.

Kodeks pracy a przerwy dla pracowników młodocianych

Kodeks pracy przyznaje też szczególne uprzywilejowania młodocianym. Chodzi o pracownika od 15 do ukończenia 18 lat. Jeżeli dobowy wymiar czasu pracy wynosi tu więcej niż 4,5 godziny, to przysługuje mu przerwa dodatkowa i obowiązkowa w nieprzerywanym wymiarze 30 minut. Warto tu zauważyć pewne obostrzenia. Osoba poniżej 16 lat nie może pracować więcej niż 6 godzin na dobę, a do 18 lat – maksymalnie 8. Oprócz tego wprowadzono tu bezwzględny zakaz pracy nocnej. Pracodawca ma obowiązek zapewnić odpowiednie warunki do odpoczynku młodocianych. Od tego zależy bowiem ich zdrowie, a także rozwój fizyczny oraz psychiczny. Młodociani korzystają także z ogólnej przerwy 15 minutowej, gdy pracują minimum 6 godzin na dobę. Przy czym do czasu pracy wlicza się tu również naukę w ramach obowiązkowego programu zajęć szkolnych. Nie ma znaczenia, że nie przebiega ona równocześnie. Wszystkie przerwy pracowników młodocianych są wliczane do czasu pracy. Mogą oni korzystać również z dodatkowych uprawnień do odpoczynku, np. w przypadku długiej realizacji zadań służbowych przy użyciu komputera. 

Młodociany pracownik ma jednocześnie prawo do 10 minut przerwy po każdych 50 minutach pracy, jeżeli pracuje w mikroklimacie gorącym do wartości 26°C przez maksymalnie 3 godzin na dobę. Dotyczy to jednak realizacji konkretnych zadań zawodowych:

• obsługi maszyn i urządzeń hutniczych oraz urządzeń walcowniczych w hutach żelaza oraz stali;
• formowania wyrobów z masy szklanej, wyłączając wydmuchiwanie ustne (chłopcy powyżej 17 lat);
• wytwarzania wyrobów ceramicznych;
• bezpośredniej obsługi pieców piekarniczych w zakładach zmechanizowanych;
• produkcji wyrobów czekoladowych i z mas karmelowych (powyżej 17 lat).

Czy w pracy przysługuje przerwa dla osób z niepełnosprawnościami?

Pracownikowi niepełnosprawnemu, niezależnie od przyznanego stopnia niepełnosprawności, przysługuje dodatkowa przerwa wliczana do czasu pracy mająca wymiar minimum 15 minut. Jej długość uwzględniana jest indywidualnie. Przerwa ta może być poświęcona na wypoczynek albo gimnastykę usprawniającą. Jest ona niezależna od pozostałych, wlicza się do czasu pracy. Przysługuje od momentu przedstawienia pracodawcy zaświadczenia o niepełnosprawności. Warto tu wspomnieć, że osoba niepełnosprawna nie może pracować w godzinach nadliczbowych ani nocą bez wyrażenia na to zgody. Dla osób ze znacznym oraz umiarkowanym stopniem niepełnosprawności dzienny i tygodniowy czas pracy jest krótszy. To odpowiednio 7 i 35 godzin. Uprawnienia do przerwy niepełnosprawnych reguluje Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 1997 Nr 123 poz. 776 z późn. zm.). 

Przerwa na karmienie piersią – czy wlicza się do czasu pracy?

Pracownica, która jest w okresie laktacji i karmi dziecko piersią również ma prawo do dodatkowych przerw w pracy wliczanych do jego czasu. Dla zatrudnionych powyżej 6 godzin na dobę mogą one trwać odpowiednio:

• 2×30 minut – przy jednym karmionym dziecku,
• 2×45 minut – przy więcej niż jednym karmionym dziecku.

Przerwy te są wliczane do czasu pracy i mogą być udzielane łącznie. Warunkiem przywileju jest wniosek oraz oświadczenie od matki karmiącej. Prawo pozwala kobiecie w porozumieniu z pracodawcą później rozpocząć lub wcześniej zakończyć dzień pracy z tytułu przerwy na karmienie piersią. Przepisy nie wymagają tu szczególnych dowodów. Nie ma też ograniczeń odnośnie wieku granicznego dziecka do korzystania z tej opcji. Warto tu zaznaczyć, że dla kobiet zatrudnionych w wymiarze 4-6 godzin na dobę przysługuje jedna taka przerwa, a poniżej tego czasu przywilej nie obowiązuje. Może więc się zdarzyć, że pracownica będzie mieć tę opcję wyłącznie w niektóre dni. Przywilej nie dotyczy bowiem uśrednionego czasu pracy, ale konkretnej doby. Prawo dotyczące przerwy na karmienie piersią w trakcie wykonywania obowiązków służbowych dotyczy również pracy zdalnej oraz hybrydowej. Pracodawca nie może tu odmówić, a jeżeli to zrobi, naraża się na odpowiedzialność karną. Ustanowienie przerw w pracy wliczanych do jej czasu jest w tym przypadku obowiązkiem. 

Przerwa z tytułu wykonywania pracy monotonnej, uciążliwej lub szkodliwej

W warunkach szczególnie uciążliwych lub wręcz szkodliwych dla zdrowia pracownika (np. nadmierny hałas, wibracje, narażenie na substancje chemiczne) pracodawca musi obniżyć normy czasu pracy lub wprowadzić wliczane do niego dodatkowe przerwy. Ich celem jest regeneracja sił zatrudnionego oraz ochrona jego zdrowia. W przypadku pracy monotonnej lub zadań realizowanych zgodnie z określonym tempem, pracownikowi również przysługują dodatkowe przerwy. Ich czas oraz wymiar powinien być dostosowany do specyfiki wykonywanych zadań, jak również stanu zdrowia osoby zatrudnionej. Co istotne, takie przerwy wliczają się do czasu pracy.

Czy należy się dodatkowa przerwa w trakcie pracy nocnej?

Pora nocna zgodnie z przepisami obejmuje godziny między 21.00 a 7.00 (dla osób do 16 roku życia – między 20.00 a 6.00, dla osób do 18 roku życia – między 22.00 a 6.00). Z tego tytułu pracownik otrzymuje m.in. dodatek do wynagrodzenia. Brak jest jednak obowiązku dodatkowych przerw dla osób pracujących w nocy. Pracownikom nocnym przysługują zatem przerwy na zasadach ogólnych – takie same jak wykonującym swoje obowiązki służbowe za dnia. Pora nocna nie wpływa zatem na zwiększony czas odpoczynku zatrudnionego.

System przerywanego czasu pracy 

Przerywany czas pracy stanowi szczególną formę organizacji dla wykonywania zadań służbowych. Według tego systemu danego dnia pracownik realizuje obowiązki w dwóch blokach czasowych, a pomiędzy nimi ma przerwę. Zgodnie z przepisami może ona trwać maksymalnie 5 godzin. Przerwa ta nie jest wliczana do czasu pracy, ale przysługuje za nią wynagrodzenie (zazwyczaj 50% należnego za okres przestoju). Pracownik może swobodnie nią dysponować. Przerwa ta musi być z góry ustalona w harmonogramie. Nie można jej dzielić. Oprócz tego pracownikowi przysługuje też odpoczynek w wymiarze 15 minut. Nie można jednak łączyć tego z długą przerwą pomiędzy blokami na wykonywanie zadań służbowych. Wprowadzenie przerywanego czasu pracy przez pracodawcę daje pewną elastyczność i lepsze wykorzystanie zasobów, ale musi być uzasadnione rodzajem zadań lub potrzebami organizacyjnymi. Są tu określone obwarowania prawne. Ten system bywa najczęściej stosowany tam, gdzie występują dobowe wahania w zapotrzebowaniu na pracę. Można tu wymienić m.in.: rolnictwo, hodowlę zwierząt, gastronomię, logistykę, usługi ochroniarskie czy transportowe. 

Wymiar i rodzaje przerw w pracy. Podsumowanie

Przerwa w trakcie wykonywania obowiązków zawodowych to przywilej przysługujący pracownikom zatrudnionym na umowę o pracę przy określonym wymiarze godzin. Jej celem jest przede wszystkim regeneracja, która zwiększać ma efektywność, bezpieczeństwo oraz dać chwilę wytchnienia w przypadku nadmiernej monotonii zadań. Jeżeli dobowy czas pracy wynosi co najmniej 6 godzin, zawsze przysługuje prawo do 15-minutowej przerwy. W niektórych przypadkach przysługują jednak prawa dodatkowego odpoczynku. Wynikają one przede wszystkim z warunków zatrudnienia oraz zdolności zatrudnionego odnośnie konkretnego wysiłku. Przepisy prawa pracy nakładają na pracodawcę obowiązek zapewnienia przerwy, a pracownik tego przywileju nie może się zrzec. Konsekwencje nieprzestrzegania wytycznych w tym zakresie bywają bardzo surowe. Jest to traktowane jako wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Zagrożone pozostaje więc karą grzywny w wysokości od 1 000 do 30 000 zł. Sankcje są przewidziane również za niepoinformowanie pracownika o przysługujących mu prawach czy odpoczynku. Pracodawca jest również zobowiązany do prowadzenia ewidencji czasu pracy oraz przerw. Konieczne jest przy tym uwzględnianie także regulowanego prawem odpoczynku dobowego.

FAQ – pytania dotyczące przerw w pracy