Urlop z powodu siły wyższej – kiedy przysługują i jakie są zasady udzielania przez pracodawcę?

Najważniejsze informacje

• Siła wyższa to zdarzenie nagłe, nieuniknione i niezależne od woli człowieka.
• Przepisy kodeksu pracy pozwalają z powodu siły wyższej na urlop w wymiarze 2 dni albo 16 godzin w ciągu roku kalendarzowego.
• Urlop z powodu siły wyższej przysługuje wyłącznie osobom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę.
• Pracodawca ma obowiązek udzielenia urlopu z powodu siły wyższej w przypadku prawidłowego wniosku i wystąpienia konkretnych okoliczności.
• Urlop z powodu siły wyższej jest płatny w wysokości 50% średniej stawki dziennej lub godzinowej danego pracownika.
• Niewykorzystany urlop z powodu siły wyższej nie przechodzi na kolejny rok kalendarzowy.
• Za niewykorzystanie urlopu z powodu siły wyższej pracownikowi nie przysługuje ekwiwalent.

Siła wyższa – czym jest?

Definicja terminu „siła wyższa” nie występuje w polskim prawodawstwie. Jednocześnie pojęcie to ma niezwykle długą tradycję w europejskim systemie prawnym oraz dotychczasowym orzecznictwie w Polsce. Warto również uwzględnić przy tym wykładnię językową tego określenia. Czym zatem jest siła wyższa? Pewną wskazówkę daje nam tu angielski odpowiednik tego pojęcia, a mianowicie „act of God”, czyli tłumacząc dosłownie „wola boska”. Siła wyższa to zatem zdarzenie zewnętrzne, które nie było możliwe do przewidzenia, a jednocześnie nieuchronne oraz nadzwyczajne. Pozostaje przy tym niezależne od woli człowieka. W rzeczywistości to dosyć ogólne określenie przyczyny zjawiska lub zdarzenia. Często są one utożsamiane z działaniem żywiołów i natury. W tym kontekście będą to m.in.: powodzie, trzęsienia ziemi, huragany, susze, śnieżne zamiecie, sztorm, burza. W prawie cywilnym zjawiska takie pozwalają na wyłączenie odpowiedzialności za skutki danego zdarzenia. W rzeczywistości pojęcie siły wyższej obejmuje jednak znacznie więcej. Dotyczyć może też pożaru, korku drogowego, wypadku, wojny czy wprowadzenia restrykcyjnych przepisów na terytorium całego kraju.

Siła wyższa a kodeks pracy

Pojęcie siły wyższej występuje również w Art. 1481 Ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy (Dz. U. 1974 Nr 24 poz. 141 z późn. zm.). Przepis ten jest stosunkowo nowy i wynika z implementacji do polskiego prawodawstwa dyrektyw Unii Europejskiej. Wprowadzono go w życie jako część nowelizacji ustawy 26 kwietnia 2023 roku. Tu również nie znajdziemy definicji siły wyższej. Niemniej wystąpienie jej stanowi wystarczający powód, aby mogło nastąpić zwolnienie pracownika od pracy. Kodeks pracy opisuje przy tym konkretne zdarzenia. Są to zatem: „pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna natychmiastowa obecność pracownika”. Chodzi tu przede wszystkim o nagłe zdarzenia losowe w życiu prywatnym, które wymagają niezwłocznej reakcji. Pozostają one niezależne od woli pracownika, ale mogą w znaczący sposób utrudnić mu wykonywanie obowiązków służbowych. Jako przykłady da się tu wskazać także m.in.: pożar, poważną awarię instalacji w domu, kradzież czy kolizję drogową, która uniemożliwia odwiezienie dziecka do przedszkola. Co istotne, przepisy nie ograniczają zakresu nagłych zdarzeń wyłącznie do najbliższych członków rodziny.

Ile przysługuje dni urlopu z powodu działania siły wyższej w 2025 roku?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami pracownikowi z tytułu wystąpienia siły wyższej przysługuje dodatkowy urlop – niewliczany do wypoczynkowego. Są to 2 dni albo 16 godzin w ciągu roku kalendarzowego. Dotyczy to osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Nie muszą oni przy tym pracować na pełen etat. Jednak wtedy urlop z powodu siły wyższej ustalany jest proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Jeżeli wynik stanowi ułamek, zaokrągla się go w górę do pełnych godzin. W rezultacie zaistniałych okoliczności to pracownik decyduje, czy chce skorzystać z tego typu dodatkowego wolnego w systemie dziennym albo godzinowym.

Czy zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej jest płatne?

Urlop z tytułu siły wyższej jest płatny. Przysługuje za niego wynagrodzenie, ale w wysokości 50% średniej stawki dziennej lub godzinowej. Pracownik nie ma obowiązku wykorzystać urlopu z powodu siły wyższej. Jest to dla niego pewna opcja. Gdy urlop ten pozostaje niewykorzystany, nie przechodzi na kolejny rok kalendarzowy i nie przysługuje za niego ekwiwalent. Pula jest tu stała na 12 miesięcy. Cały czas wynosi 2 dni lub 16 godzin. W przypadku jednoczesnego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę u więcej niż jednego pracodawcy nie ma obowiązku, aby zwolnienia od pełnienia obowiązków służbowych z powodu siły wyższej się pokrywały. Bywa jednak, że tak się właśnie zdarza. Nie należy przy tym utożsamiać urlopu z powodu siły wyższej z tym na żądanie. To bowiem zupełnie inne przywileje pracownicze. Urlop na żądanie pozwala zachować pełne wynagrodzenie i jest wliczany do puli dni wypoczynkowego.

W jaki sposób pracownik może złożyć wniosek o urlop z powodu siły wyższej?

Otrzymanie urlopu z powodu siły wyższej pracownik musi poprzedzić złożeniem stosownego wniosku. Kodeks pracy nie narzuca tu formy. W związku z tym prawo pozwala to zrobić pisemnie, drogą elektroniczną, telefonicznie albo osobiście. Niemniej nie można zaniedbać tej czynności. Wniosek pracownika to podstawa, aby skorzystać z urlopu od siły wyższej. Niestawienie się w pracy bez uzasadnienia może skutkować naganą albo zwolnieniem w trybie dyscyplinarnym. Jest jeszcze jedna istotna kwestia. Pracownik musi złożyć wniosek o udzielenie zwolnienia z tytułu siły wyższej najpóźniej w dniu, w którym zamierza skorzystać z urlopu.

Czy pracodawca musi udzielić zwolnienia od pracy z tytułu siły wyższej?

Pracodawca ma obowiązek udzielić urlopu z powodu siły wyższej w przypadku prawidłowo złożonego wniosku i wystąpienia okoliczności, które do tego kwalifikują. Odmowa naruszyłaby przepisy i byłaby wykroczeniem przeciwko prawom pracownika, za co grozi grzywna. Jednocześnie nie może on samodzielnie decydować o przyznaniu urlopu, musi poczekać na potwierdzenie ze strony przełożonego.

Pracodawca może żądać wskazania przyczyny wniosku o urlop z powodu siły wyższej. Pracownik powinien wtedy wskazać przyczynę. Jednocześnie pracodawca nie ma jednak uprawnień, aby prosić o złożenie dodatkowych dokumentów potwierdzających, że np. wolne od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych miało uzasadnienie. Niemniej wewnętrzne regulaminy i procedury firmowe czasem mogą tego wymagać. Ewentualne wykryte i udowodnione kłamstwo pracownika, który w ten sposób chce sobie zapewnić dodatkowy dzień urlopu, może mieć poważne konsekwencje dyscyplinarne ze zwolnieniem z pracy włącznie.

Urlop z powodu siły wyższej w 2025 roku. Podsumowanie

Siła wyższa to zdarzenie nieuniknione, nieprzewidywalne, o nadzwyczajnym charakterze, a przy tym niezależne od woli człowieka. Może mieć ono realny wpływ na możliwość wykonywania zadań przez pracownika. Od 2023 roku polskie prawo dopuszcza dodatkowy urlop z tytułu wystąpienia siły wyższej dla osób pracujących na podstawie umowy o pracę. W przypadku pełnego etatu są to 2 dni lub 16 godzin w skali roku kalendarzowego. Niewykorzystane nie kumulują się. To przywilej, z którego można skorzystać, ale nie trzeba – głównie w przypadku wystąpienia nagłych i pilnych spraw rodzinnych. Za każdym razem konieczne jest jednak złożenie do pracodawcy stosownego wniosku. Jego forma nie została określona przy tym przepisami. W niektórych przypadkach właściwsze będzie jednak wnioskowanie o urlop okolicznościowy lub na żądanie.

FAQ – pytania o urlop z tytułu siły wyższej